Το τεκμήριο αθωότητας, δηλαδή ο ύποπτος, ή ο κατηγορούμενος τεκμαίρεται αθώος μέχρι να αποδειχθεί η ενοχή του, κατοχυρώθηκε νομοθετικά με το άρθρο 72Α του (νέου) ΠΚ, σε εφαρμογή της Οδηγίας (ΕΕ) 2016/343, που προβλέπει ότι, «Οι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι τεκμαίρονται αθώοι μέχρι να αποδειχθεί η ενοχή τους σύμφωνα με τον νόμο».

Α. Πριν την εισαγωγή του άρθρου 72Α ΠΚ, προβλέπετο  από την υπερνομοθετική διάταξη του άρθρου 6 παρ. 1 εδ. α και 2 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ε.Σ.Δ.Α), η οποία κυρώθηκε με το νδ 53/1974, όπου ορίζεται ότι «1. Πάν πρόσωπον έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσίς του δικασθή δικαίως, δημοσία και εντός λογικής προθεσμίας υπό ανεξαρτήτου και αμερολήπτου δικαστηρίου, νομίμως λειτουργούντος το οποίον θα αποφασίσει είτε επί των αμφισβητήσεων επί των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων του αστικής φύσεως, είτε επί του βάσιμου πάσης εναντίον του κατηγορίας ποινικής φύσεως. 2. Παν πρόσωπον κατηγορούμενον επί αδικήματι τεκμαίρεται, ότι είναι αθώον μέχρι της νομίμου αποδείξεως της ενοχής του».

Β. Όμοια διάταξη περιέχεται και στο άρθρο 4 παρ. 1 του εβδόμου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της Ε.Σ.Δ.Α, σύμφωνα με το οποίο, «Κανένας δεν μπορεί να διωχθεί ή να καταδικασθεί ποινικά από τα δικαστήρια του ίδιου Κράτους, για μία παράβαση για την οποία ήδη αθωώθηκε ή καταδικάσθηκε με αμετάκλητη απόφαση σύμφωνα με το νόμο και την ποινική δικονομία του Κράτους αυτού».  

Γ. Ομοίου περιεχομένου διάταξη περιλαμβάνεται και στο άρθρο 57 παρ. 1 ΚΠοινΔ, σύμφωνα με τα οποίο «Αν κάποιος έχει καταδικασθεί αμετάκλητα, ή αθωωθεί, ή έχει πάψει ποινική δίωξη εναντίον του, δεν μπορεί να ασκηθεί και πάλι εις βάρος του δίωξη για την ίδια πράξη, ακόμη και αν δοθεί σ' αυτήν διαφορετικός χαρακτηρισμός».

Δ. Το τεκμήριο αθωότητας του κατηγορουμένου, του άρθρου 72Α του ΠΚ, εξοπλίστηκε με το δικαίωμα σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης του άρθρου 103Α ΠΚ, σύμφωνα με το οποίο «Ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος έχουν δικαίωμα σιωπής και μη αυτοενοχοποίησης».

Ε. Το γεγονός ότι ο ύποπτος, ή ο κατηγορούμενος, τεκμαίρεται αθώος μέχρι να αποδειχθεί η ενοχή του, δεσμεύει τις δημόσιες αρχές και τους ιδιώτες, συμπεριλαμβανομένων των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, να μη προεξοφλούν το αποτέλεσμα της δίκης, αναφέροντας τον κατηγορούμενο ως ένοχο και να μη προβαίνουν σε απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς για το πρόσωπό του.

1) Έτσι, σύμφωνα με τον ν. 3090/2002 (άρθρο 8), επί ποινή φυλάκισης μέχρι (3) ετών και χρηματική ποινή (20.000) έως (200.000) ευρώ, απαγορεύεται

α) Η κινηματογράφηση και μαγνητοσκόπηση της δίκης ενώπιον ποινικού, πολιτικού, ή διοικητικού, δικαστηρίου και κατ εξαίρεση επιτρέπεται, εφ όσον το δικαστήριο το επιτρέψει με την συναίνεση του  εισαγγελέα και των διαδίκων, συντρέχει δε ουσιώδες δημόσιο συμφέρον.

β) Η μετάδοση από την τηλεόραση, ή η κινηματογράφηση, ή μαγνητοσκόπηση, ή φωτογράφηση των προσώπων, που οδηγούνται ενώπιον των δικαστικών, ή εισαγγελικών, ή αστυνομικών και λοιπών αρχών.

2) Κατ άρθρο 7 ν. 4596/2019, ο ύποπτος, ή ο κατηγορούμενος, έχει δικαίωμα να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου, προς αποκατάσταση της βλάβης την οποία υπέστη εξαιτίας της προσβολής του τεκμηρίου αθωότητάς του από δηλώσεις δημόσιων αρχών που έλαβαν χώρα σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας πριν την έκδοση της απόφασης σε πρώτο ή δεύτερο βαθμό, οι οποίες αναφέρονται κατά τρόπο άμεσο στην εκκρεμή ποινική διαδικασία και, είτε παροτρύνουν το κοινό να πιστέψει στην ενοχή του, είτε προβαίνουν σε εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών με την οποία προδικάζουν τη δικαστική κρίση της υπόθεσης.

3) Ο ύποπτος, ή κατηγορούμενος, προστατεύεται και από τις διατάξεις των άρθρων 57, 58, 59, 914, 919, 920, 932 ΑΚ, και των άρθρων 361 επ. ΠΚ,  περί  προσβολής της προσωπικότητας και δικαιούται να αξιώσει, α) την άρση της προσβολής, β) την παράλειψη της στο μέλλον, γ) αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης (ΑΠ 1455/14).

ΣΤ. Με βάση το τεκμήριο αθωότητας του άρθρου 72Α του ΠΚ, και των αυξημένης τυπικής ισχύος διατάξεων του άρθρου 6 παρ. 2 ΕΣΔΑ και 14 παρ. 3 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, η απόφαση του ποινικού δικαστηρίου έχει εφαρμογή  ενώπιον οποιουδήποτε άλλου δικαστηρίου (πολιτικού, ή διοικητικού), το οποίο επιλαμβάνεται μεταγενέστερως, είτε επί των αστικών αξιώσεων του παθόντος, είτε επί θεμάτων διοικητικής ή πειθαρχικής φύσεως, όταν αυτό, για τις ανάγκες της δίκης, ερμηνεύει την ποινική απόφαση, η οποία στηρίζεται στα ίδια πραγματικά περιστατικά με εκείνα τα οποία εισάγονται ενώπιον του, κατά τρόπο ο οποίος δημιουργεί αμφιβολίες ως προς την προηγούμενη απαλλαγή του διαδίκου, πρώην κατηγορουμένου- υπόπτου (ΑΠ 1364/2011, 302/2016, ΑΠ 715/2017, ΑΠ 1652/2013, ΑΠ 390/2019). Κατ' άλλη άποψη  ο σεβασμός του τεκμηρίου αθωότητας δεν μπορεί να έχει την έννοια ότι το πολιτικό δικαστήριο δεν έχει το δικαίωμα να καταλήξει μετά από αποδείξεις και με πλήρως αιτιολογημένη δικανική κρίση, συνεκτιμώντας φυσικά και την ποινική απόφαση, σε διαφορετικό αποδεικτικό πόρισμα, υποχρεούμενο να αποδεχθεί οπωσδήποτε την ποινική απόφαση και να τη θέσει ως βάση στην απόφασή του και συνεπώς το πολιτικό δικαστήριο, όταν αποφασίζει περί του αν τελέσθηκε το αστικό και συγχρόνως ποινικό αδίκημα, δεν δεσμεύεται από την τυχόν προηγηθείσα σχετική απόφαση ποινικού δικαστηρίου, αθωωτική ή καταδικαστική. Επιβάλλεται όμως να λάβει σοβαρά υπόψη του ως ισχυρό τεκμήριο την ποινική κρίση και μπορεί να αφίσταται απ' αυτήν με απόλυτα αιτιολογημένη απόφαση. Ειδικά επί αθωωτικής απόφασης δεν συνεπάγεται αποδεικτική δέσμευση του πολιτικού δικαστηρίου, που οδηγεί σε αποδεικτικό αποτέλεσμα συμβατό με την αθωωτική και κατ' ανάγκη σε αποκλεισμό της αστικής αδικοπρακτικής ευθύνης του αθωωθέντος με την αιτιολογία ότι διαφορετικά δημιουργούνται αμφιβολίες για την αθώωσή και παραβιάζεται έτσι, το τεκμήριο αθωότητας του άρθρου 72Α ΠΚ, ως και οι παραπάνω αυξημένης τυπικής ισχύος διατάξεις ΕΣΔΑ και Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (ΑΠ 1422/2017, ΑΠ 344/2016, ΑΠ 1398/2015).

Εν όψει των διισταμένων απόψεων, το θέμα έχει παραπεμφθεί στην  τακτική ολομέλεια του Αρείου Πάγου (ΑΠ 390/2019, ΑΠ 271/2020).