Το νομικό πλαίσιο της αφανούς εταιρείας ρυθμίζεται από τις διατάξεις των άρθρων 285 επ. του ν. 4072/2012 και συμπληρωματικά από τις διατάξεις των άρθρων 741 επ. ΑΚ, που αναφέρονται στην αστική εταιρεία, εκτός από εκείνες που δεν συμβιβάζονται με την φύση της αφανούς εταιρείας, κυρίως, δηλαδή, οι διατάξεις που αναφέρονται στην εταιρεία ως εσωτερική ένωση προσώπων. 

Α. Έννοια αφανούς εταιρείας

Σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 285 του ν. 4072/2012, με την σύμβαση της αφανούς εταιρείας ο ένας από τους εταίρους (εμφανής εταίρος) παραχωρεί σε άλλον, ή άλλους εταίρους (αφανείς εταίρους) δικαίωμα συμμετοχής στα αποτελέσματα μιας ή περισσότερων εμπορικών πράξεων, ή εμπορικής επιχείρησης, που διενεργεί στο όνομα του, αλλά προς το κοινό συμφέρον των εταίρων. Η αφανής εταιρεία, μπορεί να έχει ως αντικείμενο εμπορική επιχείρηση και όχι οποιοδήποτε οικονομικό σκοπό.

Β. Σύσταση αφανούς εταιρείας

Η αφανής εταιρεία συστήνεται ατύπως, και δεν προβλέπονται διατυπώσεις δημοσιότητας, δεν έχει νομική προσωπικότητα και δεν καταχωρίζεται στο ΓΕ.Μ.Η. Ο προβλεπόμενος στο άρθρο 285 παρ. 2  ν. 4072/2012 έγγραφος τύπος είναι αποδεικτικός και όχι συστατικός.

Σημείωση 1

Οι όροι της εταιρικής συμφωνίας αποδεικνύονται μόνο με έγγραφη συμφωνία των συμβαλλόμενων μερών, και δεν επιτρέπεται η απόδειξη με μάρτυρες κατά του περιεχομένου της  (άρθρο 393 παρ. 2 ΚΠολΔ).

Σημείωση 2

Αν η αφανής εταιρεία έχει συσταθεί άτυπα και δεν υπάρχει έγγραφο, οι όροι αυτής προκύπτουν από τις ρυθμίσεις των άρθρων 285 επ. του ν. 4072/2012. Τα μέρη μπορούν, μεν, να αποκλίνουν αυτών των ρυθμίσεων, καθώς αυτές αποτελούν διατάξεις ενδοτικού δικαίου, μόνο όμως με έγγραφη συμφωνία τους.

Σημείωση 3

Αν δεν έχει συνταχθεί έγγραφο, δεν μπορούν να αποδειχθούν με μάρτυρες διαφορετικοί όροι της εταιρικής σύμβασης από όσους προβλέπονται στον νόμο 4072/2012 και στις διατάξεις του ΑΚ.

Γ. Διαχείριση αφανούς εταιρείας

Σύμφωνα με το άρθρο 288 του νόμου την διαχείριση της αφανούς εταιρείας ασκεί ο εμφανής εταίρος, τα δε αποκτώμενα από την διαχείριση της εταιρείας ανήκουν στον εμφανή εταίρο.

Σημείωση 4

Δεδομένου ότι η δραστηριότητα ασκείται στο όνομα του εμφανούς εταίρου, με την φύση της αφανούς εταιρείας είναι ασυμβίβαστη η αναλογική έστω εφαρμογή των άρθρων 758 παρ. 1 και 759 ΑΚ. Έτσι, οτιδήποτε αποκτά ο εμφανής εταίρος, κατά την άσκηση της εταιρικής δραστηριότητάς του, δεν ανήκει και στους άλλους εταίρους. Ανήκει μόνο σε αυτόν, ώστε να μπορεί με τα αποκτώμενα να πραγματώνει τον εταιρικό σκοπό (άρθρο 288 παρ, 3 ν. 4072/2012). Στο όνομά του   γεννιούνται και οι υποχρεώσεις και αυτός φέρει την ευθύνη για την εκπλήρωσή τους με το σύνολο της περιουσίας του (άρθρο 287 ν. 4072/2012). Εφαρμογή δεν βρίσκει και η διάταξη του άρθρου 758 παρ. 2 ΑΚ, και ο εμφανής εταίρος δεν υποχρεούται να καταστήσει κοινό οτιδήποτε απέκτησε κατά την άσκηση της δραστηριότητάς του, αφού δεν αντιπροσωπεύει τους αφανείς εταίρους (ΕφΠειρ 235/2019).

Δ. Συμμετοχή στα κέρδη αφανούς εταίρου

Σύμφωνα με άρθρο 289 του νόμου ο αφανής εταίρος συμμετέχει στα κέρδη της εταιρείας κατά το ποσοστό ή το ποσό που έχει συμφωνηθεί στην εταιρική σύμβαση, άλλως εφαρμόζεται το άρθρο 763 ΑΚ. Αν δεν ορίζεται διαφορετικά, ο αφανής εταίρος μετέχει στις ζημίες που προκύπτουν, κατά το ίδιο ποσοστό με τα κέρδη. Μπορεί να συμφωνηθεί ότι η συμμετοχή του στις ζημίες δεν θα υπερβαίνει την αξία της εισφοράς του.

Ε. Λογοδοσία εμφανούς εταίρου

Στο τέλος κάθε ημερολογιακού έτους, ή στο χρόνο που έχουν συμφωνήσει τα μέρη, καθώς και σε περίπτωση λύσης της εταιρείας, ο εμφανής εταίρος έχει υποχρέωση να λογοδοτήσει και να καταβάλει τα αναλογούντα κέρδη στον αφανή εταίρο. Δεν αποκλείεται να συμφωνηθεί η καταβολή κερδών στον αφανή εταίρο και κατά την διάρκεια του ημερολογιακού έτους, ιδίως κατά την ολοκλήρωση κάποιας πράξης ή επιχειρηματικής δράσης. Ο αφανής εταίρος δεν υποχρεούται να επιστρέφει τα κέρδη που έλαβε σε προγενέστερες χρήσεις, λόγω ζημιών μεταγενέστερων χρήσεων  (ΕφΠειρ 235/2019).

ΣΤ. Λύση - Εκκαθάριση αφανούς εταιρείας

α) Σύμφωνα με άρθρο 291 παρ. 2 εδ α του νόμου η αφανής εταιρεία λύνεται σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 765 επ ΑΚ. Έτσι, η λύση της αφανούς εταιρίας επέρχεται, μεταξύ άλλων περιπτώσεων, μέσω τακτικής ή έκτακτης καταγγελίας εταίρου, η οποία επιφέρει τις έννομες συνέπειες αυτής, έστω κι αν δεν υφίσταται σπουδαίος λόγος (ΑΠ 227/2012).

β) Την λύση της αφανούς εταιρίας ακολουθεί αυτοδικαίως η εκκαθάρισή της (άρθρο 291 παρ. 1 εδ. β` ν. 4072/2012 σε συνδυασμό προς τα άρθρα 777 επ AK), η οποία διενεργείται από τον εμφανή εταίρο (άρθρο 291 παρ. 2 εδ. α ν. 4072/ 2012, 778 AK και 786 ΚΠολΔ). Συνίσταται δε στην απόδοση στον αφανή εταίρο της αξίας της συμμετοχής του μειωμένης κατά τις ζημίες που του αναλογούν. Η κατά χρήση εισφορά του αφανούς εταίρου επιστρέφεται αυτούσια.

γ) Αντικείμενο της εισφοράς κατά χρήση, που επιστρέφεται αυτούσια, δεν μπορεί να είναι αναλωτά πράγματα, δηλαδή τα κινητά, των οποίων η κατά προορισμό χρήση σύμφωνα με τις αντιλήψεις των συναλλαγών συνίσταται στην κατανάλωση, ή την εκποίησή τους, όπως τα χρήματα (άρθρα 779, 951 και 952AK), οπότε δεν δύναται να γίνει λόγος περί αυτούσιας αποδόσεως χρημάτων, δοθέντος ότι η εκ μέρους του αφανούς εταίρου εισφορά χρημάτων δεν είναι κατά χρήση, αλλά κατά κυριότητα.

δ) Ως αποκτηθείσα από την εταιρική δραστηριότητα περιουσία νοείται και η υπεραξία της εταιρικής επιχειρήσεως ως συνόλου, που δημιουργείται επιπλέον της τρέχουσας συναλλακτικής αξίας των συγκροτούντων αυτή επί μέρους υλικών περιουσιακών στοιχείων, και οφείλεται στην καλή φήμη, την πελατεία και την καλή πορεία των εταιρικών υποθέσεων, σε συνδυασμό προς την επωνυμία ή το σήμα της επιχειρήσεως που έχουν επικρατήσει στην αγορά. Η υπεραξία θεωρείται ότι υφίσταται ανά πάσα στιγμή, η εξ` αυτής ωφέλεια όμως αποκτάται μόνο σε περίπτωση μεταβιβάσεως της επιχειρήσεως, λόγω πωλήσεως, συγχωνεύσεως, η και λόγω μεταβιβάσεως της εταιρικής μερίδας στους απομένοντες ή σε νέο εταίρο, εφόσον ο τελευταίος εξακολουθεί να ασκεί την ίδια επιχειρηματική δραστηριότητα χρησιμοποιώντας την ίδια επωνυμία ή άλλα διακριτικά στοιχεία της εταιρίας. Αντιθέτως δεν υφίσταται υπεραξία στην περίπτωση της λύσεως και παύσεως της δραστηριότητας της εταιρίας (ΑΠ 288/2011, ΑΠ 1192/2019).