Σύμφωνα  με την διάταξη του άρθρου 1835 παρ. 1 ΑΚ, κάθε δωρεά εν ζωή του κληρονομουμένου, η οποία κατά το άρθρο 1831 ΑΚ υπολογίζεται στην κληρονομία, μπορεί να ανατραπεί, εφ όσον η κληρονομία που υπάρχει κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου δεν επαρκεί για να καλύψει την νόμιμη μοίρα μεριδούχου (μέμψη άστοργης δωρεάς). Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 1825 ΑΚ, οι κατιόντες, οι γονείς του κληρονομουμένου και ο επιζών σύζυγος, έχουν δικαίωμα νόμιμης μοίρας στην κληρονομία (μεριδούχοι). Η νόμιμη μοίρα είναι το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας.

Α. Από τον συνδυασμό των διατάξεων αυτών με αυτή του άρθρου 1509 ΑΚ, προκύπτει ότι σε ανατροπή (μέμψη) υπόκεινται μόνο οι δωρεές, οι οποίες σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 1831 παρ. 2 ΑΚ, προστίθενται στην κληρονομία, όπως αυτό ορίζεται ειδικότερα στην διάταξη του άρθρου 1835 ΑΚ.

Β. Από τις διατάξεις αυτές, σε συνδυασμό με εκείνες των άρθρων 1825 και 1836 ΑΚ, προκύπτει ότι, σε μέμψη υπόκεινται οι δωρεές, οι οποίες, σύμφωνα με το άρθρο 1831 παρ. 2 ΑΚ, προσθέτονται στην κληρονομία για τον προσδιορισμό αυτής και τον υπολογισμό βάσει αυτής της νόμιμης μοίρας, δηλαδή κάθε δωρεά, που έκανε ο κληρονομούμενος προς μεριδούχο οποτεδήποτε και αν έγινε ή προς τρίτους, τα τελευταία δέκα χρόνια πριν από το θάνατό του, εκτός εάν η δωρεά έγινε από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον, ή από λόγους ευπρέπειας, οπότε δεν προσβάλλεται ως άστοργη, έστω και αν θίγει τη νόμιμη μοίρα μεριδούχου. Κατά την διάταξη δε της παρ.2 του άρθρου 1831 ΑΚ, αν έγιναν διαδοχική δωρεές, η προηγούμενη προσβάλλεται, εφ όσον δεν επαρκεί η ανατροπή της μεταγενέστερης (ΑΠ 500/2014)

Γ. Προκειμένου να βρεθεί το ποσοστό κατά το οποίο ανατρέπεται η δωρεά, τίθεται ως αριθμητής του κλάσματος το ποσό που δικαιούται ο μεριδούχος, και ως παρονομαστής το ποσό της δωρεάς που ανατρέπεται, και όχι όλης της κληρονομικής ομάδας (ΕφΘεσ 2088/2013).

Δ. Η ανατροπή της δωρεάς γίνεται με δικαστική απόφαση. Την αγωγή (μέμψης άστοργης δωρεάς) ασκεί ο μεριδούχος, ή οι διάδοχοι του, μόνο κατά του δωρεοδόχου, ή των κληρονόμων του, ζητώντας, να ανατραπεί η δωρεά κατά το μέρος που λείπει από τη νόμιμη μοίρα (διαπλαστικό αίτημα) και την καταδίκη του εναγομένου να ικανοποιήσει από την δωρεά τον μεριδούχο, δηλαδή να του καταβάλει τόσο μέρος από τη δωρεά (ή την αξία της), όσο χρειάζεται για τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας του (καταψηφιστικό αίτημα).

Ε. Ο δωρεοδόχος μπορεί να αποφύγει την ανατροπή καταβάλλοντας το ισάξιο εκείνου που λείπει. Σε περίπτωση που δεν υπάρχει κανένα περιουσιακό στοιχείο στην πραγματική ομάδα της κληρονομίας παρά μόνο άστοργες δωρεές και ενάγει ο νόμιμος μεριδούχος με αίτημα να ανατραπεί η άστοργη δωρεά, τότε η αξία της κληρονομίας προσδιορίζεται από την αξία που είχαν οι εν λόγω άστοργες δωρεές κατά το χρόνο που έγιναν και επί της αξίας αυτών υπολογίζεται το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του ενάγοντος (ΕφΑθ  4518/2011).

ΣΤ. Τα αποτελέσματα της μέμψης είναι διαπλαστικά και μόνο ενοχικά. Συγκεκριμένα η ενοχική υποχρέωση του δωρεοδόχου έχει ως αντικείμενο την απόδοση στον μεριδούχο τόσου μέρους του δωρηθέντος ώστε να συμπληρωθεί η νόμιμη μοίρα του. Η απόδοση μπορεί να είναι αυτούσια (π.χ. μεταβίβαση κατά κυριότητα και νομή του ιδίου του δωρηθέντος πράγματος ή αν είναι διαιρετό, μέρους του) ή να συνίσταται στην καταβολή της χρηματικής αξίας του δωρηθέντος στο μέτρο που απαιτείται για τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας (ΑΠ 430/2000, ΑΠ 510/2000, ΜονΕφΠειρ  533/2018).

Ζ. Μέμψη γονικής παροχής ως δωρεάς

Η παροχή του γονέα προς το τέκνο (γονική παροχή), κατά την ρητή διάταξη του άρθρου 1509 ΑΚ, δεν αποτελεί δωρεά, όταν είναι μέσα στα όρια που επιβάλλουν οι περιστάσεις, και επομένως η γονική παροχή δεν προσβάλλεται ως άστοργη, έστω και αν θίγει την νόμιμη μοίρα άλλου μεριδούχου, αφού, κατά την διάταξη του άρθρου 1835 ΑΚ, σε μέμψη υπόκεινται μόνο οι δωρεές.

Όταν, όμως, η γονική παροχή υπερβαίνει τα  όρια που επιβάλλουν οι περιστάσεις, κατά το υπερβάλλον μέρος θεωρείται δωρεά και επομένως ως δωρεά κατά το υπερβάλλον προσβάλλεται ως άστοργη, αν θίγει την νόμιμη μοίρα άλλου μεριδούχου.  

Με τα δεδομένα αυτά, όταν με αγωγή μέμψης προσβάλλεται γονική παροχή που έγινε προς μεριδιούχο, είτε για τη δημιουργία οικονομικής και οικογενειακής αυτοτέλειάς του, είτε για την έναρξη ή την εξακολούθηση επαγγέλματος, κατά την έννοια του άρθρου 1509 ΑΚ, πρέπει, για να είναι ορισμένη η αγωγή, να εκτίθενται σαφώς τα στοιχεία από τα οποία προκύπτει, ότι η γονική παροχή είναι δωρεά στο σύνολο της, ή μερικώς, δηλαδή ότι υπερβαίνει το μέτρο, το οποίο επιβάλλουν οι περιστάσεις, το οποίο κρίνεται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση με βάση την περιουσιακή κατάσταση των γονέων, τον αριθμό των τέκνων, τις ανάγκες των τέκνων, την οικονομική κατάσταση των άλλων τέκνων κτλ. (AΠ 496/2010, ΑΠ 786/2007, ΕφΑθ 1531/2011, ΜονΕφΠειρ  533/2018).