Κατά το άρθρο 496 ΑΚ δωρεά είναι η παροχή σε κάποιον ενός περιουσιακού αντικειμένου, που γίνεται, κατά την συμφωνία των μερών, χωρίς αντάλλαγμα. Για την σύσταση της δωρεάς απαιτείται συμβολαιογραφικό έγγραφο, αν δε η δωρεά αφορά κινητό πράγμα, για την οποία δεν συντάχθηκε συμβολαιογραφικό έγγραφο, αυτή ισχυροποιείται αν δωρητής παραδώσει το πράγμα στο δωρεοδόχο.

Α. Κατά τα επόμενα άρθρα του ΑΚ η δωρεά ανακαλείται, α) λόγω αχαριστίας, β) από κληρονόμο του δωρητή, γ) αν είναι υπό τρόπο και δ) μετά από γέννηση τέκνου.

α) Ανάκληση δωρεάς, λόγω αχαριστίας

Σύμφωνα με το άρθρο 505 ΑΚ, ο δωρητής έχει δικαίωμα να ανακαλέσει την δωρεά, αν ο δωρεοδόχος φάνηκε με βαρύ παράπτωμα αχάριστος απέναντι στον δωρητή, στον σύζυγο, ή σε στενό συγγενή του, και ιδίως αν αθέτησε την υποχρέωσή του να διατρέφει τον δωρητή.

Ως αχαριστία, νοείται η έλλειψη συναισθήματος ευγνωμοσύνης του δωρεοδόχου προς τον δωρητή, η οποία εκδηλώνεται με βαριά υπαίτια και δυναμένη να καταλογισθεί αντικοινωνική συμπεριφορά ή διαγωγή του δωρεοδόχου προς τον δωρητή, ή τον σύζυγο, ή στενό συγγενή του και αντιβαίνει σε κανόνες δικαίου, ή σε κρατούσες στην κοινωνία αντιλήψεις περί ηθικής και ευπρέπειας.

Αχαριστία μπορεί, κατά τις περιστάσεις, να αποτελεί και η χωρίς σοβαρό λόγο αδιαφορία του δωρεοδόχου για την τύχη του δωρητού, όταν ο τελευταίος έχει ανάγκη για περίθαλψη. Η αδιαφορία αυτή, λόγω των συνθηκών υπό τις οποίες ευρίσκεται ο δωρητής, είναι κοινωνικώς αποδοκιμαστέα, εις τρόπον ώστε, όταν συντρέχει, να δικαιούται ο δωρητής να ανακαλέσει την δωρεά, έστω και αν ο δωρεοδόχος, ο οποίος αδιαφορεί για την τύχη του, δεν ανέλαβε με την σύμβαση της δωρεάς τέτοια υποχρέωση.

Κριτήρια της βαρύτητας του παραπτώματος υπό αντικειμενική άποψη είναι ο δεσμός δωρητού και δωρεοδόχου, τα ελατήρια της δωρεάς, η αξία του αντικειμένου της, ενώ από υποκειμενική άποψη πρέπει να αποτελεί εκδήλωση αξιόμεμπτης συμπεριφοράς, η οποία δείχνει έλλειψη ευγνωμοσύνης στην αφιλοκερδή χειρονομία του δωρητού.

Το ζήτημα αν η καταδεικνύουσα την αχαριστία συμπεριφορά ή διαγωγή του δωρεοδόχου συνιστά ή όχι βαρύ παράπτωμα αυτού, κρίνεται από τον δικαστή, ο οποίος για την διαμόρφωση της κρίσεώς του εκτιμά την συμπεριφορά αυτήν με βάση αντικειμενικά κριτήρια, λαμβάνων υπόψη και τον βαθμό της υπαιτιότητας του δωρεοδόχου και τυχόν συντρέχον πταίσμα του δωρητή, ή του συζύγου, ή στενού συγγενούς του (ΑΠ 1719/2009, ΑΠ 982/2004, ΑΠ  1237/2012).

β) Ανάκληση δωρεάς από κληρονόμο του δωρητή

Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 506 ΑΚ, ο κληρονόμος του δωρητή έχει δικαίωμα να ανακαλέσει την δωρεά, αν ο δωρεοδόχος, ενεργώντας με πρόθεση, θανάτωσε το δωρητή, ή τον εμπόδισε να ανακαλέσει τη δωρεά.

Το δικαίωμα του κληρονόμου του δωρητή για ανάκληση της δωρεάς, όταν ο δωρεοδόχος με πρόθεση εμπόδισε τον δωρητή να ανακαλέσει τη δωρεά, υφίσταται μόνο εφ όσον, ενώ βρίσκονταν στη ζωή ο δωρητής, είχε γεννηθεί στο πρόσωπό του δικαίωμα ανάκλησης της δωρεάς για κάποιο νόμιμο λόγο, μεταξύ των οποίων είναι και η αχαριστία του δωρεοδόχου, αλλά ωστόσο ο δωρεοδόχος με συγκεκριμένες πράξεις, ή παραλείψεις του, τον εμπόδισε να ασκήσει το δικαίωμά του για ανάκληση της δωρεάς, μολονότι ο δωρητής είχε τη σχετική επιθυμία (ΕφΑθ 1887/1981, ΠολΠρΘεσ 744/2016).

γ) Ανάκληση δωρεάς υπό τρόπο  

Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 507 ΑΚ, ο δωρητής, ή ο κληρονόμος του, έχει δικαίωμα να ανακαλέσει την δωρεά, αν ο δωρεοδόχος παραλείπει υπαίτια να εκτελέσει τον τρόπο υπό τον οποίο έγινε η δωρεά.

Τρόπος, κατά την έννοια του άρθρου 503 ΑΚ, είναι ο όρος υπό τον οποίο παρέχεται η δωρεά, με τον οποίο ο δωρητής επιβάλλει στο δωρεοδόχο υποχρέωση προς παροχή (πράξη ή παράλειψη). Ο τρόπος δεν είναι απαραίτητο να έχει περιουσιακή αξία, πρέπει όμως να μην αντιτίθεται προς το νόμο ή τα χρηστά ήθη.

Στην περίπτωση αυτή απόκειται στο δωρεοδόχο να επικαλεσθεί και να αποδείξει προς απαλλαγή του, είτε ότι εξεπλήρωσε τον τρόπο, είτε ότι η μη εκπλήρωση οφείλεται σε γεγονός για το οποίο δεν υπέχει ευθύνη (ΑΠ 1914/2017).

δ) Ανάκληση μετά γέννηση τέκνου

Σύμφωνα με το άρθρο 508 ΑΚ, η δωρεά που έγινε από κάποιον που δεν έχει γνήσιους κατιόντες μπορεί να ανακληθεί μέσα σε μια πενταετία, αφ ότου εκπληρώθηκε αν, εν όσω ζούσε ο δωρητής, ή ύστερα από το θάνατό του, γεννήθηκε γνήσιο τέκνο του, ή αν νομιμοποιήθηκε τέκνο του με γάμο.

Η έλλειψη γνήσιων κατιόντων του δωρητή, πρέπει να υφίσταται κατά τον χρόνο κατάρτισης της σύμβασης δωρεάς. Η επιγενόμενη γέννηση γνήσιου τέκνου, ή η νομιμοποίηση τέκνου με γάμο, μπορεί να λάβει χώρα μετά την κατάρτιση της δωρεάς, εν όσω ζούσε, ή μετά το θάνατό του, επομένως δε και πριν την μεταγενέστερη της κατάρτισης εκπλήρωση της δωρεάς, σε περίπτωση που δεν ταυτίζονται ο χρόνος κατάρτισης και ο χρόνος εκπλήρωσης της δωρεάς (ΑΠ 500/2017)

Β. Πως γίνεται η ανάκληση

Η ανάκληση της δωρεάς γίνεται με δήλωση προς το δωρεοδόχο. Αφού γίνει η ανάκληση αποσβήνεται η υποχρέωση του δωρητή για παροχή και αναζητείται η παροχή που εκπληρώθηκε, σύμφωνα με τις διατάξεις για τον αδικαιολόγητο πλουτισμό (άρθρο 509 ΑΚ).

Γ. Πότε η ανάκληση αποκλείεται

Η ανάκληση αποκλείεται, α) αν ο δωρητής έδωσε συγγνώμη στο δωρεοδόχο, ή β) αν πέρασε ένα έτος αφ ότου ο δωρητής, έχοντας δικαίωμα να ανακαλέσει, πληροφορήθηκε το λόγο της ανάκλησης. Δεν επιτρέπεται ανάκληση ύστερα από το θάνατο του δωρεοδόχου (άρθρο 510 ΑΚ).