Από τον συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 330 και 340 - 342 ΑΚ προκύπτει ότι ο οφειλέτης ληξιπρόθεσμης παροχής γίνεται υπερήμερος, όταν καθυστερεί υπαίτια να εκπληρώσει την υποχρέωσή του με τον προσήκοντα τρόπο, με την προϋπόθεση, να έχει προηγηθεί δικαστική, ή εξώδικη, όχληση του δανειστή, ή, κατ άρθρο 341 ΑΚ, να υπάρχει δήλη ημέρα.

Α. Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 342 ΑΚ ο οφειλέτης δεν γίνεται υπερήμερος, αν η καθυστέρηση της οφειλής οφείλεται σε γεγονός για το οποίο δεν έχει ευθύνη. Την έλλειψη της ευθύνης του πρέπει να επικαλεστεί και να αποδείξει ο οφειλέτης. Η διάταξη δεν προσδιορίζει ειδικότερα σε τι συνίσταται το απαλλακτικό της ευθύνης του οφειλέτη γεγονός, ώστε αυτό να λαμβάνεται υπό ευρεία έννοια και να επενεργεί υπέρ του οφειλέτη απαλλακτικώς κάθε τυχαίο ή άλλο γεγονός που δεν καταλογίζεται στον ίδιο ή στους αντιπροσώπους του. Έτσι, από την διάταξη αυτή προκύπτει, ότι, αποκλείεται η υπερημερία του οφειλέτη και η προαναφερόμενη συνέπειά της και όταν αυτός έχει δικαιολογημένη αμφιβολία για την ύπαρξη ή την έκταση του χρέους (ΑΠ 331/2015).

Β. Από την ίδια  διάταξη προκύπτει ότι το πταίσμα του οφειλέτη δεν αποτελεί προϋπόθεση της αξίωσης του δανειστή, αλλά η έλλειψη υπαιτιότητας του οφειλέτη θεμελιώνει καταλυτική ένσταση της αγωγικής αξίωσης, την οποία οφείλει ο οφειλέτης να επικαλεστεί και αποδείξει, οπότε θα θεωρηθεί ότι αυτός δεν περιήλθε σε υπερημερία, καθ όσον η έλλειψη πταίσματος δεν είναι λόγος άρσης της υπερημερίας, αφού το πταίσμα του τεκμαίρεται, αλλά λόγος μη επέλευσής της (ΑΠ 352/2011, ΑΠ 1460/2005).

Γ. Η άγνοια, ή η αμφιβολία, ή η πλάνη, του οφειλέτη, για την ύπαρξη, ή το περιεχόμενο ή την έκταση της οφειλής, ή το πρόσωπο του δικαιούχου, μπορούν, κατά τις περιστάσεις, να καταστήσουν συγγνωστή και δικαιολογημένη την καθυστέρηση, εφ όσον η άγνοια, ή η αμφιβολία, ή η πλάνη, δεν οφείλονται σε αμέλεια του οφειλέτη (ΑΠ 207/2017).

Δ.  Οι έννομες συνέπειες της υπερημερίας ρυθμίζονται με τις διατάξεις των άρθρων 343, 344, 345 και 347 ΑΚ.

1) Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 343 εδ α ΑΚ, ο υπερήμερος οφειλέτης υποχρεούται, πέραν της εκπλήρωσης της παροχής και σε αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη ο δανειστής από την καθυστέρηση εκπλήρωσης της παροχής (ΑΠ 344/2014).

2) Αν ο δανειστής εξαιτίας της υπερημερίας δεν έχει πια συμφέρον στην εκπλήρωση της παροχής, έχει δικαίωμα, μέσα σε εύλογη προθεσμία αφ ότου γίνει η προσφορά ή η πρόσκληση από τον οφειλέτη, να αποκρούσει την παροχή και να απαιτήσει αποζημίωση για την μη εκπλήρωση (343 εδ. β ΑΚ).

3) Κατ άρθρο 344 ΑΚ, ο οφειλέτης κατά την διάρκεια της υπερημερίας ευθύνεται για κάθε αμέλεια. Ευθύνεται επίσης για τα τυχαία γεγονότα, εκτός αν αποδείξει ότι η ζημία θα επερχόταν και αν η παροχή εκπληρωνόταν έγκαιρα.

4) Κατά την διάταξη δε του άρθρου 345, ο δανειστής, σε περίπτωση υπερημερίας, έχει δικαίωμα να απαιτήσει τον τόκο υπερημερίας που ορίζεται από τον νόμο, ή με δικαιοπραξία, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να αποδείξει ζημία. Ο δανειστής, αν αποδείξει και άλλη θετική ζημία, εφόσον στο νόμο δεν ορίζεται διαφορετικά, έχει δικαίωμα να απαιτήσει και αυτήν. Δεν δικαιούται, όμως, ο δανειστής να ζητήσει, ως ζημία του, το διαφυγόν κέρδος, το οποίο μπορούσε να πραγματοποιήσει με πιθανότητα κατά τηΝ συνηθισμένη πορεία των πραγμάτων, ή από τις ειδικές περιστάσεις, όπως προσδοκούσε (ΑΠ 344/2014).

5) Τέλος κατά το άρθρο 347 ΑΚ, ο οφειλέτης αντικειμένου αν υποχρεωθεί να καταβάλει την αξία του, εξ αιτίας γεγονότος που συνέβη κατά την διάρκεια της υπερημερίας του, οφείλει νόμιμους τόκους στο ποσό της αξίας από το χρόνο που λαμβάνεται ως βάση για τον υπολογισμό της. Ο τόκος (άρθρο 293 ΑΚ) οφείλεται μεν παρεπομένως, επιπλέον της οφειλής του κεφαλαίου, αποτελεί όμως αυθύπαρκτη απαίτηση, η οποία μπορεί να ζητηθεί και με αυτοτελή κύρια αγωγή (ΑΠ 942/2002, ΑΠ 1951/2017).