Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 1842 ΑΚ, ο διαθέτης μπορεί να αποκληρώσει τον σύζυγό του, να τον αποκλείσει δηλαδή από την εξ αδιαθέτου διαδοχή και από την νόμιμο μοίρα που δικαιούται ως μεριδούχος (με άλλα λόγια να μην κληρονομήσει τίποτα), αν, κατά το χρόνο του θανάτου, είχε δικαίωμα να ασκήσει αγωγή διαζυγίου για βάσιμο λόγο αναγόμενο σε υπαιτιότητα του συζύγου του.

Α. Από την διάταξη αυτή, σε συνδυασμό με εκείνη του άρθρου 1439 ΑΚ, σύμφωνα με την οποία ως λόγος διαζυγίου, που δικαιολογεί την κατά άρθρο 1842 ΑΚ αποκλήρωση είναι μόνο ο ισχυρός κλονισμός του γάμου από λόγο που αφορά το πρόσωπο του εναγομένου, ή και των δύο συζύγων κατά το άρθρο 1439 παρ. 1 ΑΚ, όπως και οι περιπτώσεις που ο κλονισμός του γάμου τεκμαίρεται σε περίπτωση διγαμίας ή μοιχείας του εναγομένου, εγκατάλειψης του ενάγοντος ή επιβουλής της ζωής του από τον εναγόμενο, καθώς και σε περίπτωση άσκησης από τον εναγόμενο ενδοοικογενειακής βίας εναντίον του ενάγοντος, κατά την παρ. 2 του ίδιου άρθρου, σαφώς συνάγεται ότι ο διαθέτης για να αποκληρώσει τον σύζυγο, πρέπει, κατά τον χρόνο του θανάτου του να είχε βάσιμο και ενεργό λόγο διαζυγίου, που να ανάγεται σε υπαιτιότητα του επιζώντος συζύγου, εφ όσον δεν είχε ασκήσει μέχρι του θανάτου του το δικαίωμα διαζεύξεως.

Β. Η αποκλήρωση του άρθρου 1842 ΑΚ συνιστά την «αποκλήρωση με στενή έννοια», δηλαδή την στέρηση από τον σύζυγο της εξ αδιαθέτου διαδοχής και της νόμιμης μοίρας και διακρίνεται από την «αποκλήρωση με ευρεία έννοια» του άρθρου 1713 ΑΚ, κατά την οποία ο διαθέτης μπορεί με διαθήκη να αποκλείσει από την εξ αδιαθέτου διαδοχή συγγενή ή σύζυγο, χωρίς όμως να στερηθεί την νόμιμη μοίρα.

Η αποκλήρωση με ευρεία έννοια δε χρειάζεται καμία δικαιολογία από τον διαθέτη, ούτε υπόκειται σε τύπο, όπως, όμως, ορίζεται στο άρθρο 1713 ΑΚ με την αποκλήρωση αυτή δεν μπορεί ο αποκληρούμενος,  εφ όσον είναι και μεριδούχος, ως είναι η σύζυγος, να στερηθεί την νόμιμη μοίρα.

Γ. Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 1843 ΑΚ ο λόγος της αποκλήρωσης του άρθρου 1842 ΑΚ, πρέπει να υπάρχει κατά το χρόνο που συντάσσεται η διαθήκη και να αναφέρεται σε αυτήν, κατά δε το άρθρο 1844 ΑΚ το δικαίωμα της αποκλήρωσης αποσβήνεται με συγγνώμη. Η συγγνώμη που επέρχεται μετά την διάταξη της αποκλήρωσης καθιστά την αποκλήρωση ανίσχυρη.

Δ. Άκυρη αποκλήρωση - Λήψη νόμιμης μοίρας

Αν δεν συντρέχει, α) η προαναφερόμενη προϋπόθεση του βάσιμου λόγου διαζυγίου αναγόμενου σε υπαιτιότητα του συζύγου του διαθέτη, ή β) η αποκλήρωση έγινε χωρίς νόμιμο λόγο, ή γ) έγινε ενώ έχει δοθεί συγγνώμη, η αποκλήρωση είναι άκυρη και ισχύει ως αποκλεισμός του συζύγου από την εξ αδιαθέτου διαδοχή. Ο αποκληρωθείς, στην περίπτωση αυτή, θα λάβει την νόμιμη μοίρα του, που είναι το ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας του, αλλά όχι πλέον αυτής, γιατί για το επιπλέον διατηρούνται σε ισχύ οι διατάξεις της διαθήκης (ΑΠ 1349/2005, ΑΠ146/2009, ΕφΑθ 4632/2007, (ΕφΑθ 4000/2008).

Ε. Άσκηση αναγνωριστικής αγωγής

Ο σύζυγος, που ισχυρίζεται ότι αποκληρώθηκε χωρίς νόμιμο και αληθινό λόγο, μπορεί να ασκήσει κατά του τετιμημένου αγωγή για την αναγνώριση της ακυρότητας της διάταξης περί αποκλήρωσης, και μετά την παρέλευση της κατά το άρθρο 1788 ΑΚ διετούς προθεσμίας  και μέχρι του χρόνου παραγραφής της περί κλήρου αγωγής (ΑΠ 768/1988, ΑΠ 244/2000, ΕφΠατρων 407/2003, ΠολΠρΧανιων 142/2005), με σκοπό την αναγνώριση του κληρονομικού δικαιώματος της νόμιμης μοίρας του. Στην περίπτωση αυτή την ύπαρξη, ή την αλήθεια, του λόγου της αποκλήρωσης οφείλει να αποδείξει ο εναγόμενος, γιατί εκείνος ωφελείται από την διαθήκη, που περιέχει την διάταξη για την αποκλήρωση (ΕφΑθ 4000/2008, ΕφΑθ 97/2000, ΕφΑθ 4518/2011).