Σύμφωνα με το άρθρο 1841 ΑΚ, ο διαθέτης μπορεί να αποκληρώσει τον γονέα του, να τον αποκλείσει δηλαδή από την εξ αδιαθέτου διαδοχή και από την νόμιμο μοίρα που δικαιούται ως μεριδούχος (με άλλα λόγια να μην κληρονομήσει τίποτα) για κάποιον από τους περιοριστικά αναφερόμενους στο άρθρο 1840 αριθ. 1, 3, 4 ΑΚ λόγους.

Α. Οι  λόγοι αυτοί είναι

1) Επιβουλεύθηκε την ζωή του διαθέτη, του συζύγου, ή άλλου κατιόντος του διαθέτη.

2) Έγινε ένοχος κακουργήματος, ή σοβαρού πλημμελήματος με πρόθεση, κατά του διαθέτη, ή του συζύγου του.

3) Αθέτησε κακόβουλα την υποχρέωση που είχε από το νόμο να διατρέφει τον διαθέτη.

Β. Η αποκλήρωση του άρθρου 1841 ΑΚ συνιστά  την «αποκλήρωση με στενή έννοια», δηλαδή την  στέρηση από τον γονέα της εξ αδιαθέτου διαδοχής και της νόμιμης μοίρας και διακρίνεται από την «αποκλήρωση με ευρεία έννοια» του άρθρου 1713 ΑΚ, κατά την οποία ο διαθέτης μπορεί με διαθήκη να αποκλείσει από την εξ αδιαθέτου διαδοχή συγγενή ή σύζυγο, χωρίς όμως να στερηθεί την νόμιμη μοίρα.

Η αποκλήρωση με ευρεία έννοια δε χρειάζεται καμία δικαιολογία από τον διαθέτη, ούτε υπόκειται σε τύπο, όπως, όμως, ορίζεται στο άρθρο 1713 ΑΚ με την αποκλήρωση αυτή δεν μπορεί ο αποκληρούμενος,  εφ όσον είναι και μεριδούχος, όπως είναι ο γονέας, να στερηθεί την νόμιμη μοίρα.

Γ. Σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 1843 ΑΚ ο λόγος της «αποκλήρωσης με στενή έννοια» πρέπει να υπάρχει κατά το χρόνο που συντάσσεται η διαθήκη και να αναφέρεται σε αυτήν, κατά δε το άρθρο 1844 ΑΚ το δικαίωμα της αποκλήρωσης αποσβήνεται με συγγνώμη. Η συγγνώμη που επέρχεται μετά την διάταξη της αποκλήρωσης καθιστά την αποκλήρωση ανίσχυρη.

Δ. Επομένως, για να είναι έγκυρη η «αποκλήρωση με στενή έννοια» πρέπει να συντρέξουν σωρευτικά οι εξής προϋποθέσεις:

α) Βούληση του διαθέτη, με την διαθήκη του, να στερήσει τον γονέα από την κληρονομία και την νόμιμη μοίρα, η οποία μπορεί να είναι ρητή (ο διαθέτης χρησιμοποιεί τον όρο «αποκληρώνω»), ή άλλη παρεμφερή έκφραση, όπως «στερώ από την νόμιμη μοίρα». Ενδέχεται όμως και να προκύπτει ερμηνευτικά από το περιεχόμενο της διαθήκης.

β) Ύπαρξη λόγου από τους περιοριστικά ανωτέρω αναφερθέντες λόγους του άρθρου 1840 ΑΚ, των οποίων αποκλείεται η διεύρυνση, ή η αναλογική εφαρμογή και σε άλλες περιπτώσεις αποδοκιμαστέας συμπεριφοράς του τέκνου προς το διαθέτη και την οικογένεια του.

γ) Αναφορά του λόγου αποκλήρωσης στην διαθήκη, έτσι ώστε να υπάρχει η δυνατότητα δικαστικού ελέγχου, ως προς ποιον από τους προαναφερόμενους λόγους αποκλήρωσης εννοεί ο διαθέτης. Γίνεται δεκτό ότι η σχετική μνεία μπορεί να γίνει, είτε με την χρησιμοποίηση των λεκτικών εκφράσεων του νόμου, ή και με την χρησιμοποίηση λεκτικών όρων ταυτόσημων κατά την έννοια προς τους όρους του νόμου, το οποίο συμβαίνει, όταν οι όροι που χρησιμοποιούνται στη διαθήκη έχουν σαφώς καθορισμένη και κοινώς, ή ευρέως, παραδεδεγμένη σημασία, ταυτιζόμενη με εκείνη των όρων του νόμου, είτε και με την επίκληση στην διαθήκη ορισμένων πραγματικών περιστατικών, που μπορούν να υπαχθούν ανενδοιάστως σε κάποια από τις νόμιμες περιπτώσεις αποκλήρωσης (ΑΠ 1420/1981).

δ) Ύπαρξη του λόγου αποκλήρωσης κατά τον χρόνο σύνταξης της διαθήκης. Πρέπει δηλαδή ο λόγος αποκλήρωσης να υπάρχει κατά τον χρόνο σύνταξης της διαθήκης, δηλαδή κατά το χρόνο αυτό να υφίσταται και να είναι αληθινός χωρίς να απαιτείται να εξακολουθεί να υπάρχει και μέχρι το θάνατο του διαθέτη και

ε) Ανυπαρξία συγγνώμης εκ μέρους του διαθέτη. Για την συγγνώμη δεν απαιτείται τύπος. Μπορεί να είναι ρητή, ή σιωπηρή.

Ε. Άκυρη αποκλήρωση - Λήψη νόμιμης μοίρας

Αν δεν συντρέχουν οι προαναφερόμενες προϋποθέσεις, όπως συμβαίνει, όταν, α) η αποκλήρωση έγινε χωρίς νόμιμο λόγο, ή β) όταν ο λόγος αποκλήρωσης που αναφέρεται στη διαθήκη δεν είναι αληθινός, ή γ) έγινε για λόγο για τον οποίο έχει δοθεί συγγνώμη, η αποκλήρωση είναι άκυρη και ισχύει ως αποκλεισμός του γονέα από την εξ αδιαθέτου διαδοχή. Ο αποκληρωθείς, στην περίπτωση αυτή, θα λάβει την νόμιμη μοίρα του, που είναι το ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας του, αλλά όχι πλέον αυτής, γιατί για το επιπλέον διατηρούνται σε ισχύ οι διατάξεις της διαθήκης (ΑΠ 1349/2005, ΑΠ146/2009, ΕφΑθ 4632/2007, (ΕφΑθ 4000/2008).

ΣΤ. Άσκηση αναγνωριστικής αγωγής

Ο γονέας που ισχυρίζεται ότι αποκληρώθηκε χωρίς νόμιμο και αληθινό λόγο, μπορεί να ασκήσει κατά του τετιμημένου αγωγή για την αναγνώριση της ακυρότητας της διάταξης περί αποκλήρωσης, και μετά την παρέλευση της κατά το άρθρο 1788 ΑΚ διετούς προθεσμίας  και μέχρι του χρόνου παραγραφής της περί κλήρου αγωγής (ΑΠ 768/1988, ΑΠ 244/2000, ΕφΠατρων 407/2003, ΠολΠρΧανιων 142/2005), με σκοπό την αναγνώριση του κληρονομικού δικαιώματος της νόμιμης μοίρας του. Στην περίπτωση αυτή την ύπαρξη, ή την αλήθεια, του λόγου της αποκλήρωσης οφείλει να αποδείξει ο εναγόμενος, γιατί εκείνος ωφελείται από την διαθήκη, που περιέχει την διάταξη για την αποκλήρωση (ΕφΑθ 4000/2008, ΕφΑθ 97/2000).