Με τον νόμο 4800/2021 επήλθαν σημαντικές αλλαγές στην άσκηση της γονικής μέριμνας του ανηλίκου τέκνου, ως και της επιμέλειας του προσώπου του.

Η γονική μέριμνα δεν πρέπει να συγχέεται με την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου. Σύμφωνα με το άρθρο 1510 ΑΚ η γονική μέριμνα περιλαμβάνει α) την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου, β) την διοίκηση της περιουσίας του ανηλίκου και γ) την εκπροσώπηση του τέκνου σε κάθε υπόθεση, ή δικαιοπραξία, ή δίκη, που αφορούν το πρόσωπό του, ή την περιουσία του. Ενώ η επιμέλεια του προσώπου του περιλαμβάνει σύμφωνα με το άρθρο  1518 ΑΚ α) την ανατροφή, β) την επίβλεψη, γ) την μόρφωση και την εκπαίδευσή του και δ) τον προσδιορισμό του τόπου διαμονής του (ΑΠ 317/2015).

1. Άσκηση γονικής μέριμνας «από κοινού και εξίσου»

α) Σύμφωνα με το νέο άρθρο  1513 ΑΚ, ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 7 του ν. 4800/2021, στην περίπτωση διαζυγίου (ως και ακύρωσης του γάμου, λύσης ή ακύρωσης του συμφώνου συμβίωσης, δι­ακοπής της συμβίωσης των συζύγων ή των μερών του συμφώνου συμβίωσης) οι δύο γονείς εξακολουθούν να ασκούν «από κοινού και εξίσου» την γονική μέριμνα.

β) Προβληματισμό προκαλεί η φράση «εξίσου» στην άσκηση της γονικής μέριμνας,  που είναι άγνωστη νομική έννοια στο οικογενειακό δίκαιο, σε σχέση με την φράση «από κοινού» που σημαίνει «και  από τους δύο γονείς». Σύμφωνα με την επιστημονική έκθεση της Βουλής το «εξίσου» σημαίνει «ισόχρονη» άσκηση της γονικής μέριμνας. Αυτό σημαίνει, σε συνδυασμό και με τις νέες ρυθμίσεις περί της κατοικίας/διαμονής του ανηλίκου και της επικοινωνίας με αυτό, ότι ο νομοθέτης θέλησε (παρά τις πολλές αντιδράσεις κατά την ψήφιση του νόμου) την εισαγωγή της υποχρεωτικής ίσης χρονικής κατανομής της γονικής μέριμνας και της συνακόλουθης εναλλασσόμενης κατοικίας του ανήλικου τέκνου.

γ) Επομένως μετά την διάσπαση της συμβίωσης των γονέων,  η γονική μέριμνα, εκ του νόμου, κατανέμεται ισόχρονα και στους δύο γονείς, με δικαίωμα ισόχρονης εναλλασσόμενης κατοικίας του ανήλικου.

2. Συναινετική ρύθμιση της γονικής μέριμνας

α) Στην περίπτωση που οι γονείς συμφωνούν να κατανείμουν διαφορετικά την άσκηση της γονικής μέριμνας, μπορούν, αφού λάβουν υπ όψιν «το βέλτιστο συμφέρον του τέκνου» να την ρυθμίσουν διαφορετικά, ιδίως να αναθέσουν την άσκησή της στον έναν από αυτούς, να καθορίσουν τον τόπο κατοικίας του τέκνου, τον γονέα με τον οποίο θα διαμένει, καθώς και τον τρό­πο επικοινωνίας του με τον άλλο γονέα, με έγγραφο βεβαίας χρονολογίας, ισχύος τουλάχιστον (2) ετών (με αυτοδίκαια παράταση σε μη εναντίωση).

β) Μετά την τροποποίηση του άρθρου 1441 ΑΚ με το άρθρο 4 του ν. 4800/2021, οι σύζυγοι που αποφασίζουν να χωρίσουν συναινετικά με έκδοση συναινετικού διαζυγίου, υποχρεούνται να ρυθμίσουν, λαμβάνοντας υπ όψιν το «βέλτιστο συμφέρον του τέκνου», την κατανομή της γονικής μέριμνας των τέκνων, ως και την επιμέλεια αυτών, τον τόπο κατοικίας/διαμονής των, τον γονέ­α με τον οποίο θα διαμένουν τα τέκνα και την επικοινωνία των τέκνων με τον άλλο γονέα, με συμφωνία ισχύος για τουλά­χιστον (2) έτη (με αυτοδίκαια παράταση σε μη εναντίωση).

γ) Με το νέο άρθρο 1514 ΑΚ ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 8 του ν. 4800/2021, δίνεται η δυνατότητα στους γονείς μεταγενέστερα της έκδοσης του συναινετικού διαζυγίου και πάροδο (2) ετών, ή της με άλλο τρόπο λύσης του γάμου, ή της συμβίωσης, να ρυθμίζουν διαφορετικά, ή για πρώτη φορά, αντίστοιχα, την κατανομή της γονικής μέριμνας, ιδίως να αναθέσουν την άσκησή της στον έναν από αυτούς, να καθορίσουν τον τόπο κατοικίας του τέκνου, τον γονέα με τον οποίο θα διαμένει, καθώς και τον τρό­πο επικοινωνίας του με τον άλλο γονέα, με έγγραφο βεβαίας χρονολογίας, ισχύος τουλάχιστον (2) ετών (με αυτοδίκαια παράταση σε μη εναντίωση).

3. Ρύθμιση της γονικής μέριμνας με προσφυγή σε διαμεσολάβηση

Στην περίπτωση που οι γονείς δεν συμφωνούν στην άσκηση της γονικής μέριμνας, έχουν το δικαίωμα, να προσφύγουν πρώτα, υποχρεωτικά, σε διαμεσολάβηση.

α) Σύμφωνα με το (νέο) άρθρο 1514 παρ. 2 ΑΚ, ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 8 του ν. 4800/2021, σε συνδυασμό και με το (νέο) άρθρο 1512 ΑΚ, ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 6 του ν. 4800/2021, αν δεν είναι δυνατή η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, εξαιτίας διαφωνίας των γονέων, κατά παρέκκλιση από την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, καθένας από τους γονείς προσφεύγει σε διαμεσολάβηση, για να αναλάβει αυτός αποκλειστικά την γονική μέριμνα.

β) Η διαφωνία των γονέων πρέπει να εστιάζεται στο γεγονός που ο ένας γονέας, α) αδιαφορεί, ή β) δεν συμπράττει σε αυτήν, ή γ) δεν τηρεί την τυχόν υπάρχουσα συμφωνία για την άσκηση ή τον τρόπο άσκησης της γονικής μέ­ριμνας, ή δ) αν η συμφωνία αυτή είναι αντίθετη προς το συμφέρον του τέκνου, ή ε) αν η γονική μέριμνα ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου.

γ) Σε προσφυγή σε διαμεσολάβηση, εξαιρείται η περίπτωση της ενδοοικογενειακής βίας.

4. Προσφυγή στο δικαστήριο, αν αποτύχει η διαμεσολάβηση

Αν δεν επιτευχθεί «διαμεσολαβητική συμφωνία», ο ενδιαφερόμενος γονέας προσφεύγει στο δικαστήριο.

Το δικαστήριο, αφού λάβει υπ όψιν τους έως τότε δεσμούς του τέκνου με τους γονείς και τους αδελφούς του, καθώς και τις τυχόν συμφωνίες που έκαναν οι γονείς του τέκνου για την άσκηση της γο­νικής μέριμνας, μπορεί ανάλογα με την περίπτωση,

α) να κατανείμει την άσκηση της γονικής μέριμνας με­ταξύ των γονέων, να εξειδικεύσει τον τρόπο άσκησής της στα κατ' ιδίαν θέματα, ή να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας στον ένα γονέα ή σε τρίτο,

β) να διατάξει πραγματογνωμοσύνη, ή τη λήψη οποιου­δήποτε άλλου πρόσφορου μέτρου,

γ) να διατάξει διαμεσολάβηση ή την επανάληψη διακοπείσας διαμεσολάβησης, ορίζοντας συγχρόνως τον διαμεσολαβητή από το ειδικό μητρώο οικογενειακών διαμεσολαβητών  (παρ. 3 άρθρου 1514 ΑΚ).

5. Ειδικές διατάξεις

α) Οι νέες ρυθμίσεις θα εφαρμοστούν από 16/9/2021.

β) Οι νέες ρυθμίσεις καταλαμβάνουν και τις εκκρεμείς υποθέσεις επί των οποίων δεν έχει εκδοθεί μέχρι την 16/9/2021 αμετάκλητη δικαστική απόφαση.

γ) Συμφωνίες των γονέων σχετικά με την άσκηση της γονικής μέριμνας, (ή την επικοινωνία με το τέκνο) που θα καταρτιστούν μέχρι την 16/9/2021 συνεχίζουν να ισχύουν, εκτός αν το δικαστήριο προβεί σε διαφορετική ρύθμιση, ύστερα από αίτηση ενός εκ των γονέων, η οποία πρέπει να υποβληθεί εντός προθεσμίας (2) ετών από την 16/9/2021.

Ειδικές διατάξεις προβλέπουν την αφαίρεση της γονικής μέριμνας από τον ένα γονέα (βλ. σχετική ανάρτηση).