Ο (νέος) νόμος 4800/202 επέφερε σημαντικές αλλαγές στην άσκηση της γονικής μέριμνας του ανηλίκου τέκνου, ως και της επιμέλειας του προσώπου του. Η γονική μέριμνα δεν πρέπει να συγχέεται με την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου.

Σύμφωνα με το άρθρο 1510 ΑΚ η γονική μέριμνα περιλαμβάνει α) την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου, β) την διοίκηση της περιουσίας του ανηλίκου και γ) την εκπροσώπηση του τέκνου σε κάθε υπόθεση, ή δικαιοπραξία, ή δίκη, που αφορούν το πρόσωπό του, ή την περιουσία του. Ενώ η επιμέλεια του προσώπου του περιλαμβάνει σύμφωνα με το άρθρο  1518 ΑΚ α) την ανατροφή, β) την επίβλεψη, γ) την μόρφωση και την εκπαίδευσή του και δ) τον προσδιορισμό του τόπου διαμονής του.

1. Άσκηση γονικής μέριμνας «από κοινού και εξίσου»

Σύμφωνα με το νέο άρθρο  1513 ΑΚ, ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 7 του ν. 4800/2021, στην περίπτωση διαζυγίου (ως και ακύρωσης του γάμου, λύσης ή ακύρωσης του συμφώνου συμβίωσης, δι­ακοπής της συμβίωσης των συζύγων ή των μερών του συμφώνου συμβίωσης) οι δύο γονείς εξακολουθούν να ασκούν «από κοινού και εξίσου» την γονική μέριμνα.

α) Προβληματισμό προκαλεί η φράση «εξίσου» στην άσκηση της γονικής μέριμνας,  που είναι άγνωστη νομική έννοια στο οικογενειακό δίκαιο, σε σχέση με την φράση «από κοινού» που έχει πλήρως ερμηνευθεί νομολογιακά και σημαίνει «και  από τους δύο γονείς». Το «εξίσου» προέρχεται από το «εξ ίσου», που είναι ποσοτικό επίρρημα και σημαίνει  σε ίσο, ίδιο βαθμό με τους άλλους, σε ίση ποσότητα, σε ίδιο ποσοστό. Η ερώτηση που γεννάται είναι σε τι αποσκοπεί η πρόσθεση στην «από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας» και του ποσοτικού στοιχείου. Σύμφωνα με την επιστημονική έκθεση της Βουλής θα μπορούσε να σημαίνει «ισότιμα», υπό την έννοια ότι οι γονείς έχουν ισότιμη συμβολή στην άσκηση της γονικής μέριμνας. Πράγμα που όμως, δεν ευσταθεί γιατί αρκεί η φράση «από κοινού».

β) Θα μπορούσε, κατά την επιστημονική έκθεση της Βουλής, να σημαίνει «ισόχρονη» άσκηση της γονικής μέριμνας, πράγμα που συμβαίνει. Αυτό σημαίνει, σε συνδυασμό και με τις νέες ρυθμίσεις περί της κατοικίας/διαμονής του ανηλίκου και της επικοινωνίας με αυτό, ότι ο νομοθέτης θέλησε, παρά τις πολλές αντιδράσεις κατά την ψήφιση του νομοσχεδίου, την εισαγωγή της υποχρεωτικής ίσης χρονικής κατανομής της γονικής μέριμνας και της συνακόλουθης εναλλασσόμενης κατοικίας του ανήλικου τέκνου. Αυτό σε αντίθεση με την νομολογία των δικαστηρίων και δη του Αρείου Πάγου, που έχουν  κατ επανάληψη κρίνει (αμέσως ή εμμέσως) ότι η εναλλασσόμενη διαμονή του τέκνου, δεν εξυπηρετεί το συμφέρον του ανηλίκου, που επιτάσσει σταθερότητα και όχι μοίρασμα μεταξύ των ενηλίκων γονέων, καθ όσον αυτό θα αποβεί σε βάρος της ψυχοσυναισθηµατικής ισορροπίας του τέκνου (ΑΠ 121/2011, ΑΠ 174/2015, ΑΠ 1016/2019).

2. Το «βέλτιστο συμφέρον του τέκνου»

Σύμφωνα με το (νέο) άρθρο 1511 ΑΚ ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 5 του ν. 4800/2021, κάθε απόφαση των γονέων σχετικά με την άσκηση της γονικής μέριμνας πρέπει να αποβλέπει στο «βέλτιστο συμφέρον του τέκνου». Ο όρος προέρχεται από την μετάφραση του όρου «child’ s best interest», ο οποίος, κατ’ ουσίαν, αποδίδει την ισχύουσα έννοια του «συμφέροντος του τέκνου».

α) Σύμφωνα με την διάταξη το «βέλτιστο συμφέρον του τέκνου»,  εξυπηρετείται ιδίως από την ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή και φροντίδα του, καθώς επίσης και από την αποτροπή διάρρηξης των σχέσεών του με καθένα από αυτούς, στο οποίο πρέπει να αποβλέπει η απόφαση του δικαστηρίου, όταν αποφασίζει σχετικά με την ανάθεση της γονικής μέριμνας, ή με τον τρόπο άσκησής της.

β) Το «βέλτιστο συμφέρον του τέκνου» εξυπηρετείται, α) από την ικανότητα και πρόθεση καθενός εκ των γονέων να σεβαστεί τα δικαιώματα του άλλου, β) την συμπεριφορά κάθε γονέα κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα, γ) την συμμόρφωσή του με τις νόμιμες υποχρεώσεις του, δικαστικές αποφάσεις, εισαγγελικές διατάξεις και προηγούμενες συμφωνίες που είχε συνάψει με τον άλλο γονέα και αφορούν το τέκνο.

γ) Το δικαστήριο, όταν αποφασίζει την ανάθεση της γονικής μέριμνας, ή τον τρόπο άσκησής της πρέπει, ανάλογα με την ωριμότητα του τέκνου, να ζητά και να συνεκτιμά την γνώμη του τέκνου, να σέβεται την ισότητα μεταξύ των γονέων και να μην κάνει διακρίσεις, εξ αιτίας ιδίως του φύλου, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της φυλής, της γλώσσας, της θρησκείας, των πολιτικών ή όποιων άλλων πεποιθήσεων, της ιθαγένειας, της εθνικής ή κοινωνικής προέλευσης ή της περιουσίας.

3. Συναινετική ρύθμιση της γονικής μέριμνας

α) Μετά την τροποποίηση του άρθρου 1441 ΑΚ με το άρθρο 4 του ν. 4800/2021, οι σύζυγοι που αποφασίζουν να χωρίσουν συναινετικά με έκδοση συναινετικού διαζυγίου, υποχρεούνται να ρυθμίσουν, λαμβάνοντας υπ όψιν το «συμφέρον του τέκνου», την κατανομή της γονικής μέριμνας των τέκνων, ως και την επιμέλεια αυτών, τον τόπο κατοικίας/διαμονής των, τον γονέ­α με τον οποίο θα διαμένουν τα τέκνα και την επικοινωνία των τέκνων με τον άλλο γονέα, με συμφωνία ισχύος για τουλά­χιστον (2) έτη (με αυτοδίκαια παράταση σε μη εναντίωση).

β) Με το νέο άρθρο 1514 ΑΚ ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 8 του ν. 4800/2021, δίνεται η δυνατότητα στους γονείς μεταγενέστερα της έκδοσης του συναινετικού διαζυγίου και πάροδο (2) ετών, ή της με άλλο τρόπο λύσης του γάμου, ή της συμβίωσης, να ρυθμίζουν διαφορετικά, ή για πρώτη φορά, αντίστοιχα, την κατανομή της γονικής μέριμνας, ιδίως να αναθέσουν την άσκησή της στον έναν από αυτούς, να καθορίσουν τον τόπο κατοικίας του τέκνου, τον γονέα με τον οποίο θα διαμένει, καθώς και τον τρό­πο επικοινωνίας του με τον άλλο γονέα, με έγγραφο βεβαίας χρονολογίας, ισχύος τουλάχιστον (2) ετών (με αυτοδίκαια παράταση σε μη εναντίωση).

4. Προσφυγή στην διαμεσολάβηση σε διαφωνία γονέων

α) Σύμφωνα με το (νέο) άρθρο 1514 παρ. 2 ΑΚ, ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 8 του ν. 4800/2021, σε συνδυασμό και με το (νέο) άρθρο 1512 ΑΚ, ως τούτο αντικαταστάθηκε από το άρθρο 6 του ν. 4800/2021, αν δεν είναι δυνατή η από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, εξαιτίας διαφωνίας των γονέων, κατά παρέκκλιση από την από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας, καθένας από τους γονείς προσφεύγει σε διαμεσολάβηση, για να αναλάβει αυτός αποκλειστικά την γονική μέριμνα.

β) Η διαφωνία των γονέων εστιάζεται στο γεγονός που ο ένας γονέας, α) αδιαφορεί ή β) δεν συμπράττει σε αυτήν ή γ) δεν τηρεί την τυχόν υπάρχουσα συμφωνία για την άσκηση ή τον τρόπο άσκησης της γονικής μέ­ριμνας ή δ) αν η συμφωνία αυτή είναι αντίθετη προς το συμφέρον του τέκνου ή ε) αν η γονική μέριμνα ασκείται αντίθετα προς το συμφέρον του τέκνου.

γ) Σε προσφυγή σε διαμεσολάβηση, εξαιρείται η περίπτωση της ενδοοικογενειακής βίας.

5. Προσφυγή στο δικαστήριο, αν αποτύχει η διαμεσολάβηση

Αν δεν επιτευχθεί συμφωνία ο ενδιαφερόμενος γονέας προσφεύγει στο δικαστήριο. Το δικαστήριο, αφού λάβει υπ όψιν τους έως τότε δεσμούς του τέκνου με τους γονείς και τους αδελφούς του, καθώς και τις τυχόν συμφωνίες που έκαναν οι γονείς του τέκνου για την άσκηση της γο­νικής μέριμνας, μπορεί ανάλογα με την περίπτωση, α) να κατανείμει την άσκηση της γονικής μέριμνας με­ταξύ των γονέων, να εξειδικεύσει τον τρόπο άσκησής της στα κατ' ιδίαν θέματα ή να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας στον ένα γονέα ή σε τρίτο, β) να διατάξει πραγματογνωμοσύνη ή τη λήψη οποιου­δήποτε άλλου πρόσφορου μέτρου, γ) να διατάξει διαμεσολάβηση ή την επανάληψη διακοπείσας διαμεσολάβησης, ορίζοντας συγχρόνως τον διαμεσολαβητή από το ειδικό μητρώο οικογενειακών διαμεσολαβητών  (παρ. 3 άρθρου 1514 ΑΚ).

6. Τελικές διατάξεις

α) Οι νέες ρυθμίσεις θα εφαρμοστούν από 16/9/2021.

β) Οι νέες ρυθμίσεις καταλαμβάνουν και τις εκκρεμείς υποθέσεις επί των οποίων δεν έχει εκδοθεί μέχρι την 16/9/2021 αμετάκλητη δικαστική απόφαση.

γ) Συμφωνίες των γονέων σχετικά με την άσκηση της γονικής μέριμνας, (ή την επικοινωνία με το τέκνο) που θα καταρτιστούν μέχρι την 16/9/2021 συνεχίζουν να ισχύουν, εκτός αν το δικαστήριο προβεί σε διαφορετική ρύθμιση, ύστερα από αίτηση ενός εκ των γονέων, η πρέπει να υποβληθεί εντός προθεσμίας (2) ετών από την 16/9/2021.